Nghĩ cho cùng thì cái tưởng tượng quả là cái biến hình của cái đã
sống như Páplencô nhận xét. “Ma” tuy không có thực, nhưng ngọn gió ào ào đổ lộc
rung cây là có thực; dấu giày không phải của ma nhưng của người nọ người kia
cũng đã từng in lên rêu là có thực; cái cảm giác sợ một con ma không có thực
cũng là có thực… Những cái đã sống ấy tích lũy lâu ngày trong tâm trí Nguyễn
Du, một ngày kia đã biến thành một cái rất hư ảo là ma! Hẳn bạn rất biết rằng
cái tính sợ rắn của mình cộng với cánh tay khi ngủ vắt ngang lên ngực của mình
đã biến hình thành một giấc mơ mình bị thuồng lồng đuổi quấn mình đến chết.
Một nhà khoa học nói “giấc mơ chi là cách tổ chức mới của những
cảm xúc cữ”. Chàng Văn theo đó mà nói: “Tưởng tượng chi là cách tổ chức mới,
cách biến hình mới của những cái đã sống cũ”.
Đã biết không có cảm xúc cũ, không có cái đã sống, không có thực
tế cánh tay và lòng sợ rắn, thì không thể có sự tưởng tượng ra con thuồng
luồng. Không có cái “tỉnh” lớn thì không có cái “mê” lớn vậy. Hay nói như lời
tựa của Mai đình mộng ký.“Người có giác lớn mới có mộng lớn… Mộng be bé ắt giác
be bé” v.v…
Nghĩ ra cho cùng thì không phải muốn tưởng tượng lớn phải cần có
thực tế lớn, mà ngược lại, khi không có tưởng tượng lớn cũng chỉ thấy thực tế
xoàng xoàng mà thôi.
Quá niên trạc ngoại
tứ tuần
Mày râu nhẵn nhụi,
áo quần bảnh bao…
Hai câu ấy đã thành ra cái điển hình tả các anh chàng trai lơ đi
chim gái. Nhung trai lơ đi chim gái có hạng bốn mươi, lại cũng có hạng suýt
soát ba mươi hay mấp mé năm mươi. Có hạng áo quần bảnh bao nhưng mày râu không
nhẵn nhụi. Có hạng thì mày râu nhẵn nhụi nhưng áo quần lại xốc xếch ít nhiều.
Có hạng trứng cá đầy mặt. Có hạng răng vàng dầy mồm. Có hạng mắt lét mày la. Có
hạng thì mày khép khép, mắt lũn dim như mèo già rình chuột… ấy, giữa bao nhiêu
chi tiết hỗn độn ấy, chọn cái nào? Chọn cái nào mà nêu lên thì người ta biết ngay
đấy là tả anh trai lơ, chim gái điển hình. Chọn cái nào mà “biết trước” là nó
sẽ đúng trong nhiều trường hợp, đúng lâu dài. Không có óc tưởng tượng, làm sao
mà “đoán” đúng để chọn cho đúng. Hoặc là anh sẽ tả chung chung, “đây là một
người trai lo, chim gái”, hoặc là anh sẽ ôm đồm tất cả các chi tiết như ôm lấy
cả một khu rừng, hoặc anh chỉ chọn lấy một chi tiết vạ vịt nào, như tình cờ
nhặt lấy một chiếc lá không đại biểu cho gì gì cả.
Chàng Văn chúc bạn sẽ theo bài học của ba nhà văn trên. Đầu tiên
là bám lấy sự thực, bám lấy sự thực trong từng chi tiết như Babel. Nhưng khi đã
có hàng nghìn, hàng vạn, hàng triệu, hàng ức mảnh thực tế rồi thì lại làm theo
lời dạy của A. Tolstoi: “Nghệ thuật vơ lấy cuộc sống tản mạn, nhặt vô số sự vật
tản mát “cô” lại…”. Một sự thực gần sẽ gợi cho bạn một sự thực xa hon, một sự
thực nhỏ hon sẽ gợi cho bạn một sự thực lớn khác, một sự thực gợi nên rất nhiều
sự thực, hăm nghìn sự thực cô đọng lại thành một cái điển hình (thành cái Sự
Thật hay Chân Lý viết hoa) và nói như A. Tolstoi: “Thế là bạn có được chù nghĩa
hiện thực, còn thực hơn chính cuộc sống”, hay nói như Pavlenko “cái đã sống”
đang “biến hình”. Lúc ấy gọi là bạn phản ánh thực tế cũng được, gọi là bạn sáng
tạo hay tưởng tượng cũng được.
Từ khóa tìm kiếm nhiều: ca
dao viet nam, vai trò của
ngôn ngữ
