Mở đầu là một cái gì giả ra cũ cũ, xưa xưa, có hơi dân tộc, rồi
bỗng dưng chói tai lên vì một cái câu như kiểu “phong trào em chẳng tham gia”
vừa rồi, các bạn có chịu được không?
Chúng ta nên nhớ răng, dân tộc là một cái gì thay đổi, biến hóa, tiến
hóa với các thời đại. Dân tộc không có nghĩa là bám mãi với cái đình, cái bể
bắc, bể đông, với những con yến, con oanh, con loan, con phượng… mà nhiều người
chưa bao giờ thấy, vẫn biết có những câu ca dao dựa vào các câu, chữ cũ biến
hóa đi mà vẫn hay, lại có vị đậm đà. Nhưng cái ở người này hay, ở người kia có
thể thành ra dở. Vả chăng, cái lối dùng câu cũ, chữ cũ để nói cái mới như con
dao hai lưỡi, nó có thể làm cho cái “mới” có hơi cổ truyền, có hơi dân tộc,
nhưng ngược lại, nó cũng có thể đem một thứ không khí cũ kỹ nào phủ lên sự vật
của thời đại chúng ta.
Mấy câu này mở ra có phải mới chăng:
Người ta lớp bốn, lớp ba
Anh thì lớp một mới qua nửa chừng
Bỗng dưng nó trở nên:
Anh cà, biết mây thẹn thùng
Khi nghe tên lừa vào cung Quảng Hàn.
Cả cái tên lửa kia cũng không sao cứu một câu thơ khỏi lạc lõng…
vì cung Quảng nọ. Tôi vẫn nghĩ: cái lối dùng ca dao cũ để nói cái mới là một
lối quá độ để tiến tới sáng tạo ra ca dao mới, hoặc sau này ta vẫn còn dùng,
nhưng nó chỉ là lối phụ, thứ năm hay thứ hai mươi. Nhưng dùng ca dao cũ có lối
“dùng”, mà có lối “dựa”. “Dùng” là đập phá nó đi, biến hóa nó đi mà rồi dùng
lại, hay chỉ lấy một cái hồn, cái điệu, cái hơi.
Ví như:
Lúc ải, giáo nỏ cầm tay
Lúc về, súng lục, cối xay đem về.
Chính là thoát thai từ:
Ngày đi, trúc chừa mọc măng
Ngày về, trúc đã cao bằng ngọn tre…
Lối dùng như thế ngang hàng cùng sáng tạo, là sáng tạo. Nó chỉ
thoát thai từ cái cũ ra, nhưng có sự sống riêng của nó, của thời đại hiện nay.
Còn “dựa”, tức là ăn nguyên xi vào cái xác cũ mà sống, kiểu như:
“Tìm em như thể tìm chim” ở trên, na ná cái lối nhại thơ cổ ở thơ trào phúng, ở
đấy người sáng tác không tốn tâm hồn bao nhiêu.
Từ khóa tìm kiếm nhiều: ca
dao là gì, tài liệu văn học
dân gian
